است . » بررسيها و اكتشافات جديد ، هر گونه رابطه را ميان خط عربى شمالى كه قرآن كريم با آن كتابت شده و ميان « مسند » كه اهل يمن ، پيش از اسلام با آن مىنوشتند ، نفى مىكند و شايد ارتباط اين دو بيشتر از آن نيست كه هر دو از يك اصل سامى است و تشكلهاى حروف خط مسند ، با حروف خط عربى ، اختلاف اساسى « 1 » دارد و اين اختلاف تنها با يك نگاه به يك متن يمنى جنوبى كه با مسند نوشته شده و مطابقت آن با يك متن عربى قديم كه با خط شمالى نوشته شده ، آشكار مىشود . اكنون بر ماست كه پس از روشن شدن خطاى عربى ، به « جزم » ، وجه ديگرى را كه براى اين تسميه گفته شده و مربوط به ريشه كتابت به طور عام است ، مورد بحث قرار بدهيم . به نظر مىرسد كه اين وجه ، از روايت ديگرى كه درباره ريشه خط عربى نقل شده ، منشأ گرفته است و اين روايت بيشتر از هر روايتى به نتايج تحقيقات جديد نزديكتر است با اينكه همين روايت هم ، اضطرابها و نقصهايى دارد . اين روايت ، حول سه اسم دور مىزند كه راويان آن سه اسم را تكرار كرده‌اند و وضع خط عربى به آنها نسبت داده مىشود . بلاذرى ، روايت ابن كلبى را كه از شرقى بن قطامى ( متوفى حدود 155 ق ) نقل مىكند ، آورده است و متن آن چنين است : « 2 » « سه نفر از قبيلهء طى در بقّه جمع شدند . آنها عبارت بودند از : مرامر بن مرّه ، اسلم بن سدره و عامر بن جدره ، آنها خط را وضع كردند و هجاى عربى را با هجاى سريانى مقايسه نمودند . گروهى از اهل انبار خط را از آنها ياد گرفتند ، سپس اهل حيره خط را از اهل انبار آموختند . » ابن نديم ، همين روايت را با تغييرات مختصرى ، از ابن عباس ( متوفى 68 ق ) نقل كرده است . او نقل مىكند كه : « نخستين كسى كه به عربى نوشت سه نفر از « بولان » بودند و آن قبيله‌اى است كه ساكن شهر انبار بود . آنها گرد هم آمدند و حروف تنها و چسبان را وضع كردند . آنها عبارت بودند از : مرامر بن مرّه ، اسلم بن سدره و عامر بن جدره ( گاهى مروه و جدله گفته شده ) مرامر شكلها را ساخت ، اسلم جدايى و وصل حروف را تعيين كرد و عامر

--> ( 1 ) محمود حجازى ، اللغة العربية عبر القرون ، قاهره ، دار الكتاب العربى ، 1978 م ، ص 30 . ( 2 ) بلاذرى ، فتوح البلدان ص 476 ، و بنگريد به : ابن ابى داود ، ص 5 ، ابن عبد ربّه ، ج 4 ص 157 ، بطليوسى ، الاقتضاب فى شرح ادب الكتاب ، بيروت ، دار الجيل ، 1973 م ، ص 88 .